PGS.TS Hà Đình Đức, người được mệnh danh là "nhà rùa học" với những nghiên cứu về rùa Hồ Gươm đã qua đời ngày 7/8/2026, hưởng thọ 87 tuổi. 

Hơn 30 năm gắn bó với rùa Hồ Gươm, PGS.TS Hà Đình Đức để lại dấu ấn đặc biệt trong nghiên cứu khoa học cũng như hành trình gìn giữ những giá trị của Hà Nội.

Cơ duyên gắn bó với "cụ" rùa

"Nhà rùa học" Hà Đình Đức sinh năm 1940 tại Thanh Hóa. Năm 20 tuổi, ông ra Hà Nội học và thuộc thế hệ sinh viên đầu tiên của Khoa Sinh học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp, PGS.TS Hà Đình Đức được giữ lại làm cán bộ giảng dạy tại khoa cho đến khi nghỉ hưu (năm 2005). Cuộc đời giảng dạy và nghiên cứu khoa học đã giúp ông đi nhiều, đọc nhiều. Bởi vậy, những bài giảng về chuyên môn của ông rất sâu sắc, sinh động mang hơi thở từ thực tiễn cuộc sống.

Không chỉ là một giảng viên tâm huyết với sự nghiệp trồng người, ông còn là một nhà nghiên cứu, một chuyên gia bảo vệ sinh vật quý ở Việt Nam, đặc biệt là rùa Hồ Gươm. Sinh thời, PGS.TS Hà Đình Đức kể rằng, vào năm 1991, lần đầu tiên ông có cơ hội được tận mắt nhìn thấy "cụ rùa" hồ Gươm bơi lội trên mặt hồ, và rồi như một cơ duyên ông gắn bó với công việc nghiên cứu rùa bắt đầu từ đấy.

Suốt hơn ba thập kỷ sau đó, ông kiên trì quan sát, ghi chép, chụp ảnh và thu thập tư liệu về tập tính, môi trường sống cũng như lịch sử của rùa Hồ Gươm. Từ đó, có những đề xuất đối với Chính phủ và các cơ quan chức năng có liên quan để đưa ra những quyết sách hợp lý nhất nhằm bảo tồn "cụ" rùa. Ông sở hữu hàng nghìn bức ảnh về "cụ" rùa, trong đó có nhiều khoảnh khắc được ghi lại vào những thời điểm đặc biệt của đất nước.

Trong nhiều thập niên, ông thực hiện 6 công trình nghiên cứu cấp quốc gia về Hồ Gươm, đồng thời viết khoảng 200 bài nghiên cứu, bài viết về rùa Hồ Gươm. Những công trình của ông góp phần đưa hình ảnh rùa Hồ Gươm đến với giới khoa học và công chúng, đồng thời nâng cao nhận thức về việc bảo vệ hệ sinh thái và các loài động vật quý hiếm. Hầu như tất cả hãng thông tấn lớn trên thế giới quan tâm tới "cụ" rùa đều phỏng vấn ông.

Nhưng với ông, kỷ niệm sâu sắc nhất đó là công việc cứu chữa "cụ" rùa năm 2011 đã thành công. Lúc đó, công luận cũng như nhiều nhà khoa học còn nghi ngờ về công việc cứu chữa cho cụ. Nhưng ông luôn có một niềm tin vững chắc và được minh chứng bằng một kết quả rõ ràng, "cụ" rùa khỏe mạnh trở lại Hồ Gươm sau 100 ngày điều trị. Và công tác chữa bệnh cho cụ rùa được bình chọn là sự kiện môi trường nổi bật nhất năm 2011. Vì thế, ông được mọi người yêu mến gọi với biệt danh "Giáo sư rùa" hay "Nhà rùa học".

Ông cũng được xem là một trong những người có công thu thập, hệ thống hóa tư liệu và lên tiếng mạnh mẽ về công tác bảo tồn rùa Hồ Gươm, đặc biệt trong những thời điểm môi trường hồ có nhiều biến động. Những quan sát, ghi chép kéo dài hàng chục năm của ông trở thành nguồn tư liệu đáng chú ý đối với việc nghiên cứu lịch sử quần thể rùa Hồ Gươm.

Không chỉ giới hạn ở Hồ Gươm, PGS.TS Hà Đình Đức còn dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu các loài rùa và bảo tồn đa dạng sinh học. Ông từng khảo sát, nghiên cứu rùa tại nhiều khu vực, trong đó có các vườn quốc gia, đồng thời góp phần giới thiệu giá trị của các loài rùa quý hiếm ở Việt Nam. Ông đã cùng các chuyên gia quốc tế nghiên cứu một số đề tài như: "Khảo sát bò xám" (Bos sauveli) ở phía Tây tỉnh Đắk Lắk (cùng Andrew Laurie và Phạm Trọng Ảnh); Tình trạng của các loài khỉ ở Việt Nam và biện pháp bảo vệ chúng; Bước đầu khảo sát về khỉ miền Bắc Việt Nam (cùng Radoslaw R. và Roger Cox); Nghiên cứu loài Bò xám (Bos sauveli) ở Khu bảo tồn thiên nhiên Jok Don tỉnh Đắk Lắk (cùng Roger Cox)...

"Biến tình yêu thành những việc làm vì Hà Nội"

Dù không sinh ra và lớn lên ở Hà Nội nhưng PGS.TS Hà Đình Đức yêu mến và gắn bó với mảnh đất này bằng một tình yêu nồng nàn. Không chỉ dành tâm huyết nghiên cứu và bảo vệ rùa hồ Gươm, PGS.TS Hà Đình Đức còn có nhiều đóng góp vào sự phát triển của Hà Nội trên nhiều lĩnh vực khoa học về bảo vệ thiên nhiên, di sản lịch sử, văn hóa.

Trong đó có những nghiên cứu sâu về văn hóa, lịch sử đã làm cơ sở để ông đề xuất lấy ngày vua Lê đăng quang tại điện Kính Thiên (15 tháng Tư âm lịch) hằng năm làm ngày lễ hội của Hà Nội và đã được chấp nhận. Năm 2009, ông nêu ý tưởng về xây cột mốc "Hà Nội Km 0" tại hồ Gươm, đồng thời đưa ra đề xuất tôn tạo khu tưởng niệm vua Lê. Vào dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, ông kiến nghị đặt tên Đào Cam Mộc – người có công đầu tôn phù Lý Công Uẩn lên ngôi vua – cho một đường phố ở Thủ đô; đến nay Hà Nội đã có một con phố ở xã Đông Anh mang tên Đào Cam Mộc... Với tâm huyết của một công dân vì Thủ đô thân yêu, ông đau đáu trước những hành động có nguy cơ xâm phạm tới văn hóa, lịch sử và kiến trúc của Hà Nội. PGS.TS Hà Đình Đức từng tâm sự: "Tôi yêu Hà Nội theo cách của riêng mình. Và tôi luôn tâm niệm phải làm việc gì đó có ích cho Hà Nội, phải biến tình yêu ấy thành những việc làm vì Hà Nội".

Với tình yêu và sự cống hiến cho Hà Nội, năm 2011, PGS.TS Hà Đình Đức cùng nhóm nhà khoa học và nhà quản lý tham gia chăm sóc, cứu chữa rùa Hồ Gươm được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội.

Năm 2012, PGS.TS Hà Đình Đức được nhận Danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú. Với ông đó không phải là điểm đến để dừng lại, mà ông luôn làm việc với tất cả say mê và nhiệt huyết của ngọn lửa tình yêu Hà Nội. Khi "cụ" rùa được cho là cuối cùng ở hồ Hoàn Kiếm mất vào đầu năm 2016, trong suốt quá trình làm tiêu bản "cụ" tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, PGS.TS Hà Đình Đức đã đồng hành cùng các chuyên gia Việt Nam và nước ngoài.

Ngoài ra, PGS.TS Hà Đình Đức còn được trao tặng rất nhiều bằng khen, danh hiệu cao quý khác, như: Huân chương Kháng chiến hạng Ba; Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2007; Danh hiệu Nhà giáo Ưu tú năm 2010; Đồng tác giả Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012; Hai lần được UBND Thành phố công nhận danh hiệu "Người tốt, việc tốt"; Kỷ lục Việt Nam về Người tìm hiểu, nghiên cứu và có bài viết về rùa Hồ Gươm nhiều nhất...

PGS. TS Hà Đình Đức cũng là thành viên của nhiều tổ chức: Tổ chức Quốc tế Bảo vệ các loài động vật và thực vật quý hiếm (Species Survival Commission – SSC/IUCN), Tổ chức Jersey Wildlife Preservation Trust, Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Uỷ viên Danh dự Uỷ ban Bảo vệ Vườn Quốc gia Fontainebleau Pháp.