Bài viết của Isabella-Sophie Funke 

Họ sở hữu siêu du thuyền, chuyên cơ riêng và khối tài sản trị giá hàng tỷ USD – nhưng lại không thực sự tự do. Các tài phiệt Nga từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự giàu có khổng lồ trên toàn thế giới. Tuy nhiên, đằng sau vẻ hào nhoáng ấy là một hệ thống vừa đảm bảo cho họ sự thịnh vượng, vừa tước đi quyền tự do. Họ thực sự là ai, đã làm giàu bằng cách nào và vì sao gần như không thể thoát khỏi sự chi phối của Vladimir Putin? Dưới đây là bức tranh tổng quan.

Thuật ngữ "oligarch" (tài phiệt) gợi lên hình ảnh quyền lực và sự xa hoa. Nhưng trong bối cảnh nước Nga, khái niệm này mang ý nghĩa cụ thể hơn: đó là những người trở nên cực kỳ giàu có sau khi Liên Xô tan rã vào thập niên 1990, nhờ quá trình tư nhân hóa hỗn loạn các doanh nghiệp nhà nước. Họ thâu tóm các mỏ dầu, mỏ khí đốt, nhà máy thép và các tập đoàn truyền thông – thường chỉ với mức giá bằng một phần rất nhỏ giá trị thực. Khi ấy, nước Nga còn nghèo, bộ máy nhà nước yếu và luật lệ đầy kẽ hở.

Những điều cần biết về các tài phiệt Nga

Hồ sơ Panama (Panama Papers) năm 2016:
Vụ rò rỉ tài liệu đã phơi bày quy mô khổng lồ của tài sản Nga ở nước ngoài. Hệ thống công ty bình phong và mạng lưới sở hữu chồng chéo được sử dụng để che giấu siêu du thuyền, biệt thự ở London và nhiều tài sản doanh nghiệp.

Thị trường bất động sản London:
Trong hơn ba thập kỷ, London là điểm đến hàng đầu của dòng tiền Nga. Các tài phiệt thân cận Điện Kremlin thường xuyên sử dụng hệ thống pháp luật Anh để bảo vệ danh tiếng của mình, đồng thời đóng vai trò như những "đại sứ không chính thức" của Putin tại phương Tây.

"Silovarchy":
Nhà khoa học chính trị Daniel Treisman đưa ra thuật ngữ "Silovarch" để chỉ thế hệ tài phiệt mới xuất thân từ quân đội và cơ quan tình báo. Đây là sự kết hợp giữa từ "silovik" (nhóm thuộc bộ máy an ninh) và "oligarch".

Tài sản ở nước ngoài:
Một nghiên cứu của các nhà kinh tế Filip Novokmet, Thomas Piketty và Gabriel Zucman (2017) cho thấy lượng tài sản tài chính mà giới siêu giàu Nga cất giữ ở nước ngoài có giá trị tương đương toàn bộ tài sản tài chính của người dân Nga trong nước.

Làn sóng tịch thu tài sản:
Kể từ năm 2022, Nga đã ghi nhận hơn 100 vụ tịch thu tài sản. Cơ sở pháp lý là phán quyết của Tòa án Hiến pháp Nga năm 2024, trên thực tế đã xóa bỏ thời hiệu xử lý các vụ tham nhũng liên quan đến quan chức nhà nước.

Các tài phiệt đã trở nên giàu có như thế nào?

Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, chính phủ Nga buộc phải tư nhân hóa hàng loạt ngành công nghiệp khổng lồ. Người dân được phát các phiếu tư nhân hóa (voucher) để đổi lấy cổ phần trong doanh nghiệp.

Tuy nhiên, vì cần tiền gấp, nhiều người đã bán lại các phiếu này với giá rất rẻ. Những người nhanh nhạy đã thu mua số lượng lớn, qua đó gần như chỉ sau một đêm trở thành chủ sở hữu của cả những ngành công nghiệp trọng yếu.

Đặc biệt, các lĩnh vực khai khoáng, năng lượng và luyện kim đã đổi chủ theo cách này. Theo báo Handelsblatt, nhờ kiểm soát các ngành xuất khẩu chiến lược, những chủ doanh nghiệp mới còn giành được ảnh hưởng chính trị rất lớn. Từ doanh nhân, họ trở thành những người giật dây quyền lực – và cuối cùng trở thành các tài phiệt.

Putin kiểm soát các tỷ phú bằng cách nào?

Khi Vladimir Putin lên nắm quyền năm 2000, luật chơi thay đổi hoàn toàn. Ông nhanh chóng khẳng định ai mới là người quyết định. Những ai không tuân phục đều trở thành mục tiêu.

Ông trùm truyền thông Vladimir Gusinsky bị truy tố và phải chạy ra nước ngoài, trong khi tỷ phú dầu mỏ Mikhail Khodorkovsky bị bỏ tù. Thông điệp đã được truyền đi rõ ràng.

Kể từ đó, hệ thống vận hành theo nguyên tắc: trung thành với Điện Kremlin thì được bảo vệ và tiếp tục làm ăn; chỉ trích chính quyền thì ít nhất mất tài sản, nặng hơn là mất tự do.

Nhà kinh tế Stanislav Markus từng giải thích với đài NPR rằng những người thân cận Putin phải chuyển một phần lợi nhuận thu được từ các hoạt động gắn với nhà nước cho chính Tổng thống Nga.

"Đó là điều khiến Vladimir Putin trở thành một trong những người giàu nhất thế giới", Markus nhận định.

Các lệnh trừng phạt của phương Tây có vô hiệu?

Sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022, phương Tây đáp trả bằng các biện pháp trừng phạt quy mô lớn: tịch thu siêu du thuyền, phong tỏa tài khoản và cấm nhập cảnh.

Tuy nhiên, hiệu quả được cho là còn hạn chế.

Theo báo Die Welt, một nghiên cứu của Trường Kinh tế Cao cấp Moscow cho thấy:

"Bất chấp các đòn trừng phạt mạnh mẽ, thành phần cốt lõi của giới tinh hoa Nga vẫn duy trì sự ổn định đáng kinh ngạc."

Tỷ lệ những người vẫn nằm trong danh sách Forbes Russia giai đoạn 2023–2024 lên tới 91%.

Khoảng một nửa số tỷ phú bị trừng phạt thậm chí còn gia tăng đầu tư trong nước. Một phần ba khác tiếp tục làm phức tạp hóa cấu trúc sở hữu nhằm che giấu tài sản.

Chuyên gia Vladislav Inozemtsev cho rằng nhiều tài phiệt vốn có xu hướng thân phương Tây và từng đầu tư đáng kể vào châu Âu.

"Sau khi bị áp đặt lệnh trừng phạt, họ cảm thấy mình bị phản bội – và theo tôi, họ có lý do để nghĩ như vậy."

Các tài phiệt của Putin hiện còn giàu đến mức nào?

Dù chịu nhiều lệnh trừng phạt, các tỷ phú Nga vẫn thuộc nhóm tinh hoa tài chính toàn cầu.

Theo báo Merkur, tính đến tháng 6/2025, 21 người Nga vẫn có mặt trong Bloomberg Billionaires Index, bảng xếp hạng 500 người giàu nhất thế giới.

Đứng đầu là ông trùm hàng hóa Vladimir Potanin với khối tài sản ước tính 31,7 tỷ USD.

Tổng tài sản của 21 tỷ phú Nga trong bảng xếp hạng này vượt 311 tỷ USD.

Nhiều người cất giữ tài sản thông qua các cấu trúc tài chính phức tạp. Hàng trăm quỹ tín thác có ưu đãi thuế tại Liechtenstein được cho là có liên quan đến tài sản của người Nga. Điều này khiến quốc gia nhỏ bé này trở thành đối tượng chú ý của các cơ quan thực thi lệnh trừng phạt phương Tây, cho thấy dòng tiền Nga vẫn gắn kết sâu sắc với hệ thống tài chính châu Âu.

Vì sao nhiều tài phiệt Nga đột ngột qua đời?

Kể từ khi chiến sự Ukraine bùng nổ, hàng loạt cái chết bí ẩn trong giới tinh hoa Nga đã liên tiếp xảy ra.

Rơi từ cửa sổ, những vụ tự sát được cho là có dấu hiệu bất thường hay các tai nạn khó giải thích – danh sách ngày càng dài.

Tháng 1/2022, Giám đốc Gazprom Leonid Shulman được phát hiện tử vong trong phòng tắm.

Đồng nghiệp của ông, Alexander Tyulyakov, được tìm thấy đã chết trong gara chỉ một ngày sau khi chiến sự bắt đầu.

Ông chủ tập đoàn quân sự Wagner Yevgeny Prigozhin thiệt mạng trong vụ rơi máy bay sau cuộc binh biến chống giới lãnh đạo quân đội Nga.

Đến nay, trong phần lớn các trường hợp, không có bằng chứng chứng minh Điện Kremlin đứng sau những cái chết này.

Tuy nhiên, có một điều được cho là rõ ràng: bất kỳ ai công khai chống đối hoặc đi ngược hệ thống đều phải đối mặt với những rủi ro rất lớn.

Theo Inozemtsev, do không còn lựa chọn nào khác, các tài phiệt còn lại đã trở thành "con tin của Putin".

Điều gì còn lại dành cho các tài phiệt?

Hiện nay, Putin được cho là công khai yêu cầu lòng trung thành về tài chính.

Sau cuộc gặp với các tỷ phú vào cuối tháng 3, họ được cho là đã bị thúc giục đóng góp các khoản tiền đặc biệt nhằm hỗ trợ cuộc chiến để duy trì vị thế trong giới tinh hoa kinh tế.

Theo Inozemtsev, đây không đơn thuần là một loại thuế.

Ông cho rằng những khoản đóng góp này sẽ trở thành:

"Bằng chứng mang tính quyết định cho thấy những người đó là tội phạm chiến tranh."

Nếu vậy, con đường quay trở lại phương Tây của họ sẽ gần như bị khép lại hoàn toàn.

Kết luận

Theo bài viết, hệ thống quyền lực tại Nga không tiêu diệt các tài phiệt mà thuần hóa họ. Họ vẫn được phép duy trì sự giàu có, với điều kiện phải im lặng, nộp tiền và tiếp tục phục vụ hệ thống.

Của cải là có thật, nhưng tự do chỉ là một ảo tưởng.

https://www.msn.com/de-de/nachrichten/politik/was-steckt-hinter-den-oligarchen-putins-geldmaschinen/ar-AA28ek9j?ocid=hpmsn&cvid=6a5f97ac981247738176de6bd744651a&cvpid=6a606bfe952443cd9b8a766c459cb8ea&ei=16