Nhà báo Trần Huy Liệu.

QĐND - Nhà báo Trần Huy Liệu (1901-1969), vốn sinh ra không phải để làm báo mà chính con đường cứu nước đã đưa ông đến với báo chí. Ông gia nhập làng báo từ những năm 20 của thế kỷ trước và nhanh chóng trở thành một nhà báo chuyên nghiệp có tầm cỡ, nổi tiếng khắp trong Nam ngoài Bắc. Nổi tiếng không chỉ vì viết hay, viết giỏi, lắm thủ thuật mưu mẹo làm báo mà còn nổi tiếng về những bài báo chống chủ nghĩa thực dân và bọn bồi bút tay sai. Báo Nông cổ mín đàm, báo Đông Pháp thời báo từ khi Trần Huy Liệu biên tập rồi làm chủ bút đã trở thành những tờ báo tiếng Việt đầu tiên dám đối mặt với chính quyền thực dân. Công khai tuyên truyền lòng yêu nước đến mức chính quyền nhà Nguyễn đã phải cấm lưu hành Đông Pháp thời báo ở địa phận Trung Kỳ. Còn Sở kiểm duyệt thực dân thì cứ thấy bút hiệu Đẩu Nam, Côi Vị, Nam Kiều, Hải Khách, Hải Thu (những bút hiệu của Trần Huy Liệu) thì gạch bỏ. Khi Nông cổ mín đàm, Đông Pháp thời báo bị đình bản, Trần Huy Liệu cho xuất bản tập Ngòi bút sắt, rồi Pháp Việt nhất gia (1927). Bọn thống trị Pháp ở Nam Kỳ hồi bấy giờ cho rằng, Pháp Việt nhất gia còn nguy hiểm hơn cả tờ Việt Nam hồn bên Pháp. Sở mật thám Nam Kỳ đã gọi Trần Huy Liệu lên để đe dọa, đóng cửa tòa báo. Biết là không thể tiếp tục, ông quyết cho in số cuối cùng với số lượng lớn, nội dung gồm những bài chống chính quyền không qua kiểm duyệt và cho phát hành trước khi tòa báo bị bao vây. Sau sự việc trên, Trần Huy Liệu bị thực dân Pháp kết án 6 tháng tù giam vì tội là tác giả của những bài báo “có tính chất phá rối trị an”. Năm 1928, khi ra tù, nhận thấy vai trò của Trần Huy Liệu trong phong trào yêu nước và dân chủ ở Nam Kỳ, Thống đốc Blanchard de la Brosse đã tìm cách mua chuộc ngỏ ý tặng ông 500 mẫu ruộng ở Cà Mau chỉ với một điều kiện là ông từ bỏ nghề báo. Trần Huy Liệu đã thẳng thừng từ chối. Biết là chưa thể làm báo ngay, ông cho lập Cường học thư xã – một nhà xuất bản chuyên xuất bản sách mang nội dung yêu nước mà phần lớn là do Trần Huy Liệu viết như: Một bầu tâm sự, Ngục trung ký sự, Câu chuyện chung… được dư luận đánh giá cao. Đặc biệt, cuốn Một bầu tâm sự được thanh niên yêu nước hồi đó rất thích. Đại tướng Võ Nguyên Giáp cho rằng: “Nhờ Một bầu tâm sự mà nhiều thanh niên được giác ngộ cách mạng”.

Năm 1929, do những hoạt động báo chí và cách mạng, Trần Huy Liệu bị bắt và kết án 5 năm tù đày đi Côn Đảo. Tại đây ông lại sáng lập tờ Hòn Cau tuần báo và hai tạp chí Tiếng sóng bể và Bàn góp. Đây là những tờ báo trao đổi tư tưởng giữa những người cộng sản và Quốc dân Đảng ở Côn Đảo. Được sự giúp đỡ của những người cộng sản, Trần Huy Liệu đã quyết định từ bỏ chủ nghĩa tam dân của Quốc dân Đảng, đi theo chủ nghĩa cộng sản.

Tháng 10-1934, Trần Huy Liệu ra tù và bị trục xuất khỏi Nam Kỳ đưa về quản thúc ở quê (làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), nhưng vì say mê với nghề làm báo, ông lại bỏ ra Hà Nội, lao vào mặt trận báo chí. Biết rõ Trần Huy Liệu, Giám đốc chính trị vụ và công an Đông Dương đã mời ông lên Phủ Toàn quyền, đề nghị trao cho ông một chức vụ ở Viện Viễn Đông Bác cổ hoặc cho ông 5000 đồng để mở hiệu sách ở Bờ Hồ nhưng ông từ chối. Dù cuộc sống thật vất vả, nhưng ông vẫn kiên trì với nghề báo, bởi ông biết rõ vai trò và tầm quan trọng của báo chí với sự nghiệp cách mạng. Lúc đầu ông viết cho tờ Đời mới rồi lần lượt làm cho các tờ báo: Bắc Hà, Tiếng Vang làng báo, Kiến Văn, Hồn trẻ, Tiếng trẻ, Le Travail, Rassemblement, En Avant, Hà Thành thời báo, Thời thế, Bạn dân…

Được trang bị thêm kiến thức lý luận, nhạy bén với thời đại, những bài viết của Trần Huy Liệu thời kỳ này thêm sắc bén, giàu tính chiến đấu, đậm tính thời sự, góp phần không nhỏ vào cuộc vận động đòi tự do dân chủ, dân sinh, vận động thành lập chi nhánh Đại hội Đông Dương ở Bắc Kỳ. Với những trưởng thành về tư tưởng, năm 1936, Trần Huy Liệu được vinh dự đứng trong hàng ngũ của những người cộng sản.

Khi nhóm cộng sản công khai Bắc Kỳ ra tờ Tin Tức (4-1938), và sau đó là tờ Đời Nay (6-1938), với uy tín và kinh nghiệm làm báo, Trần Huy Liệu được giao làm thư ký tòa soạn rồi làm chủ bút. Vừa biên tập, vừa sắp xếp bài cho từng số báo, ông còn cùng với Đặng Xuân Khu (tức đồng chí Trường Chinh) là những cây viết chính của tờ báo.

Cuối năm 1939, Báo Đời Nay bị đóng cửa, Trần Huy Liệu vẫn bám trụ tại tòa báo để chiến đấu và ông bị bắt ngay tại tòa soạn, kết án 3 năm tù, đày đi Sơn La. Tại địa ngục trần gian, ông chủ trương ra Báo Suối Reo để động viên tinh thần chiến đấu của anh em trong tù và tham gia cuộc tuyệt thực lịch sử tại nhà lao này.

Tháng 8-1942, thực dân Pháp đưa Trần Huy Liệu về trại tập trung Bá Vân (Thái Nguyên). Tại đây ông lại đề xuất ra Báo Dòng sông Công. Dòng sông công không những được lưu hành trong tù mà còn lưu hành ra quần chúng yêu nước bên ngoài. Cuối năm 1939, thực dân Pháp lại chuyển Trần Huy Liệu về trại giam Nghĩa Lộ, ông lại cùng một số đồng chí ra Báo Con đường nghĩa động viên anh em trong những ngày gian khổ, tin tưởng vào thắng lợi của cách mạng. Được tin Nhật đảo chính Pháp, Trần Huy Liệu cùng các đồng chí trong tù tổ chức vượt ngục, trở về hoạt động. Ông được Đảng phân công vào biên tập Báo Cứu quốc - cơ quan tuyên truyền của Tổng bộ Việt Minh. Tháng 8-1945, ông được cử đi dự Hội nghị toàn quốc của Đảng và Đại hội Quốc dân Tân Trào. Tại Đại hội, ông được vinh dự bầu làm Phó chủ tịch Ủy ban Dân tộc giải phóng và được giao soạn thảo “Quân lệnh số 1”. Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thành công, chính phủ cách mạng lâm thời được thành lập, Trần Huy Liệu được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền rồi Cục trưởng Cục Chính trị, Quân sự ủy viên hội do Võ Nguyên Giáp phụ trách. Tháng 5-1946, Báo Sao Vàng - cơ quan tuyên truyền huấn luyện binh sĩ của Quân sự ủy viên hội ra đời, Trần Huy Liệu được giao trọng trách làm chủ bút. Báo Sao Vàng ra số đầu 30-5-1946, đây là tờ báo đầu tiên của quân đội quốc gia Việt Nam, ra hằng tuần được 26 số, số cuối cùng là ngày 28-11-1946 và cũng là tiền thân của Báo Quân đội nhân dân ngày nay. Chỉ với 26 số, nhưng Báo Sao Vàng đã góp phần quan trọng vào cuộc động viên tinh thần yêu nước, ý chí chiến đấu và lòng trung thành với cách mạng, với Đảng của cán bộ, chiến sĩ Vệ quốc đoàn, góp phần phổ biến, huấn luyện cho cán bộ, chiến sĩ Vệ quốc về kỹ thuật, chiến thuật đánh địch, góp phần tạo nên chiến công oanh liệt của quân dân ta trong cuộc chiến đấu anh dũng bảo vệ Thủ đô sau ngày toàn quốc kháng chiến.

Cuối năm 1953, Trung ương Đảng quyết định thành lập Ban Nghiên cứu Văn-Sử-Địa, Trần Huy Liệu lại được vinh dự cử làm trưởng ban. Ông đã chủ trương xuất bản Tạp chí Nghiên cứu Văn-Sử-Địa do ông trực tiếp làm Tổng biên tập. Khi Viện Sử học Việt Nam được thành lập, Tạp chí Nghiên cứu Văn-Sử-Địa đã trở thành Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử vẫn do Trần Huy Liệu làm Tổng biên tập và là cây bút chính.

Ngày 27-7-1969, trong buổi nói chuyện nhân dịp ngày thương binh-liệt sĩ, quá xúc động với những mất mát, đau thương của quân đội ta, Trần Huy Liệu đã gục ngã ngay trên diễn đàn. Vào ngày hôm sau, trái tim đầy nhiệt huyết của nhà cách mạng, nhà báo Trần Huy Liệu đã ngừng đập.

Cuộc đời hoạt động báo chí, sáng lập và làm chủ bút 11 tờ báo, biên tập, làm cộng tác viên hàng chục tờ báo yêu nước, cách mạng, quân đội, Trần Huy Liệu luôn là tấm gương sáng ngời về lòng tận tụy, tinh thần kiên cường, bất khuất và trung thành với sự nghiệp cách mạng của Đảng. 50 năm hoạt động báo chí, nhiều lần bị bắt, đe dọa, bị dụ dỗ, mua chuộc, ba lần vào tù, nhưng qua mỗi lần thử thách, tinh thần cách mạng của ông ngày càng nâng cao. Những năm cuối đời, mặc dù bận nhiều công việc chuyên môn, quản lý, nhưng ông vẫn là cộng tác viên đắc lực của Báo Quân đội nhân dân. Với những cống hiến cho sự nghiệp báo chí nước nhà, Trần Huy Liệu xứng đáng là một nhà báo lớn của dòng báo chí yêu nước và cách mạng, người “anh cả của báo chí quân đội” chúng ta.

Phạm Như Thơm, Viện Sử học