"Hôm nay, tôi chỉ mong được vào thắp cho các liệt sĩ ở đây một nén hương" - bà Nguyễn Thị Lệ (80 tuổi) nghẹn giọng khi đứng trước khu vực tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP.HCM) sáng 13/7.

Đó không chỉ là nén hương dành cho những người đã ngã xuống, mà còn là lời gửi gắm sau gần sáu thập kỷ mòn mỏi chờ tin liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, chiến sĩ giải phóng quân hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.

Bên cạnh bà, ông Huỳnh Văn Nhỏ, em trai liệt sĩ Quên, cũng không giấu được xúc động. Nửa thế kỷ khắc khoải, gia đình ông Nhỏ và bà Lệ chỉ có một tâm nguyện duy nhất: Đón người thân về nhà yên nghỉ.

Tia hy vọng lớn nhất được thắp lên khi Bộ Tư lệnh TP.HCM thông báo phát hiện một rãnh mộ tập thể tại Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, bên trong có di vật khắc rõ tên liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, Tiểu đội phó thuộc Tiểu đoàn 1 Long An.

Dẫu vậy, những thông tin trùng khớp trên kỷ vật chỉ là cơ sở ban đầu. Để có kết luận pháp lý cuối cùng, gia đình hiện chờ đợi kết quả từ quy trình giám định sinh học.

Phía sau những mong mỏi của người ở lại là sự vận hành của khoa học hiện đại. Quá trình định danh này được thực hiện thông qua hệ thống phân tích dữ liệu di truyền nghiêm ngặt tại các đơn vị giám định chuyên sâu.

Tìm câu trả lời cho những cuộc chờ đợi nửa thế kỷ

Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, là một trong những đơn vị được giao thực hiện nhiệm vụ giải trình tự gene trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, cho biết Chiến dịch 500 ngày đêm diễn ra từ 15/3/2026 đến 27/7/2027 (phát động ngày 2/4/2026), đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu các mộ chưa xác định danh tính trên cả nước và giám định khoảng 18.000 mẫu ADN hài cốt.

Để đáp ứng khối lượng công việc, các phòng thí nghiệm tại Viện Sinh học gần như vận hành không ngừng nghỉ. Giữa sự tĩnh lặng của các dãy hành lang vô trùng, thi thoảng chỉ có tiếng máy mài vang lên đều đặn từ phòng xử lý mẫu.

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, giám định viên nhiều năm kinh nghiệm tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, cho biết để một mẫu hài cốt có thể cho ra kết quả nhận dạng, phải trải qua hàng loạt công đoạn nghiêm ngặt. Sau khi lấy mẫu, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cấp tỉnh sẽ bàn giao cho cơ quan chuyên môn được chỉ định quản lý và lưu trữ tạm thời. Các mẫu phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ và điều kiện vệ sinh nhằm tránh ADN bị phân hủy hoặc nhiễm tạp chất.

Trước mặt anh Nguyễn Hoàng Vũ, thành viên nhóm quản lý chất lượng, là mẩu xương ống chân của một liệt sĩ được chuyển từ nghĩa trang về sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất. Từng thao tác của anh đều diễn ra chậm rãi và chính xác.

"Trước khi tách chiết ADN, chúng tôi phải xử lý bề mặt mẫu rất nghiêm ngặt", anh Vũ nói với Tri Thức - Znews.

Theo anh Vũ, sau 50-70 năm, bề mặt xương thường bám đất, vi khuẩn, nấm và nhiều tác nhân từ môi trường. Nếu không loại bỏ hoàn toàn lớp ngoài, ADN ngoại lai có thể làm sai lệch kết quả phân tích. Vì vậy, kỹ thuật viên phải mài bỏ toàn bộ lớp bên ngoài, chỉ giữ lại phần lõi tinh sạch nhất để tách chiết.

Sau công đoạn làm sạch, mẫu được nghiền thành bột mịn. Từ lớp bột ấy, các nhà khoa học bắt đầu hành trình "mò kim đáy bể" để tìm những đoạn ADN còn sót lại.

Khó khăn lớn nhất nằm ở chỗ ADN trong hài cốt sau nhiều thập kỷ thường chỉ còn rất ít, bị đứt gãy thành những mảnh cực nhỏ. Chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình xử lý cũng có thể khiến kết quả không còn chính xác.

Để quản lý khối lượng mẫu khổng lồ, Trung tâm Giám định ADN xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu nghiêm ngặt. Mỗi mẫu hài cốt khi tiếp nhận đều được gắn một mã định danh riêng, lưu kèm hình ảnh hiện trạng, thông số đo đạc và toàn bộ dữ liệu trong suốt quá trình xử lý.

Hệ thống cho phép truy xuất đầy đủ thông tin từ khi tiếp nhận mẫu, làm sạch, tách chiết ADN cho đến lúc hoàn tất phân tích.

Mỗi mẫu ADN là một lời hẹn trở về

Nói với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, khẳng định yêu cầu cao nhất của công tác xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là tìm ra kết quả, mà còn phải bảo đảm độ chính xác tuyệt đối.

"Đây là những kết luận liên quan trực tiếp đến rất nhiều gia đình. Vì vậy, mọi công đoạn đều phải được kiểm soát chặt chẽ", ông nhấn mạnh.

Theo Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, Giám định viên Trung tâm Giám định ADN, quy trình phân tích mỗi mẫu trải qua nhiều bước liên tiếp như chuẩn bị mẫu, nghiền xương, tách chiết ADN, định lượng ADN, xây dựng thư viện gene, giải trình tự, phân tích tin sinh học và cuối cùng là đối chiếu với dữ liệu ADN của thân nhân.

Theo Quyết định số 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, bước đối sánh được thực hiện trên cơ sở phối hợp giữa các đơn vị giám định và Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (C06), Bộ Công an.

C06 cung cấp thông tin cùng dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ, trong khi Trung tâm Giám định ADN thực hiện phân tích mẫu hài cốt. Hệ thống sẽ sử dụng các thuật toán để so sánh, đánh giá khả năng tồn tại quan hệ huyết thống giữa hai bên.

Với một đợt mẫu thông thường, toàn bộ quy trình mất khoảng 3-4 tuần.

Chiến dịch 500 ngày đêm ban đầu đặt mục tiêu giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt tại trung tâm. Tuy nhiên, đến nay, trong căn phòng khoảng 10m2, hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước đã được chuyển về.

Theo kế hoạch, sau khi kết thúc giai đoạn cao điểm và đến hết quý I/2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ hoàn thiện, chuyển giao quy trình công nghệ giải trình tự gene hiện đại cho các đơn vị giám định trên cả nước.

Chiến dịch cũng đặt ra 5 mục tiêu trọng tâm: tìm kiếm và quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt; xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân phục vụ đối sánh; đồng thời đẩy mạnh rà phá bom mìn tại các địa bàn trọng điểm để phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập.

Ở Trung tâm Giám định ADN, mỗi mảnh xương cốt trong phòng thí nghiệm là một mẫu sinh học được xử lý theo quy trình nghiêm ngặt với các mã định danh. Nhưng phía sau những thông số kỹ thuật ấy là hy vọng của hàng trăm nghìn gia đình đã chờ đợi qua nhiều thập kỷ.

Kết quả phân tích sinh học dù ra sao, thì sự xuất hiện của kỷ vật và những nỗ lực xác minh bằng công nghệ hiện đại vẫn là điểm tựa lớn trong hành trình tìm kiếm khắc khoải suốt nửa thế kỷ qua của các gia đình liệt sĩ.